معماري ساده و معنويت گراي مساجد عبداللهي
کردستان
- كردستان تاريخي يادمانهاي
معماري به نگاهي
دکتر سوران کردستاني نويسنده و محقق کرد
(
بخش واپسين )
پيشينه
به اشاره با نويسنده مطلب ، بخش نخستين در :درآمد
آنها از كردستان ، در عبداللهي به موسوم مسجدهاي
تاريخي
سخن اسلام آغاز مسجدهاي سادهترين و
كهنترين عنوان به
از ديگر برخي به مطلب ، بخش
واپسين در اينك.آورد ميان به
براي راهكارهايي و
پرداخته مسجدها اين معماري ويژگيهاي
.است شده
ارائه آنها بازسازي ويرانيو از پيشگيري
مسجد جنبي عناصر مجموعه -7
به موسوم مسجد چندين مجموعه معماري سبك به
توجه با
گرفت نتيجه چنين ميتوان كردستان ، شده
شناسايي عبداللهي
مكان اصيلترين اساسا اسلام ، صدر
مساجد معماري در كه
جنبي عناصر مجموعه و است
بوده (محراب با نمازخانه)مسجد
رواق و مناره مجاور ،
اتاقهاي و حجرات حياط ، قبيل از مسجد
يك هر
واقع در.است شده ساخته ضرورت به بنا بعدها..و
شكل اسلامي معماري تكاملي سير در زيرمجموعهها اين
از
.است گرفته
و شهرها در بيشتر گلدسته يا
مناره فوق ، تحليل به بنا
پيدا ضرورت زماني آن
ساختن و ميشود ديده پرجمعيت اماكن
نقاط اقصي در
نمازگزاران گوش به موذن اذان صداي كه كرده
به
ديني علوم طلاب كه هنگامي نيز.است نميرسيده شهر
آوردهاند ، روي مسجد به سو هر از اسلامي معارف
كسب منظور
پيش آنان ، اقامت براي مسجد جوار در
حجراتي تاسيس ضرورت
.است آمده
شده ، پيچيدهتر
و يافته گسترش مسجد ساختمان كه آنگاه يا
ضمن
تا گزيند سكنا مسجد جوار در خادمي كه است شده
لازم
امور در خدمتگزاري به مسجد ، متعلقات و بنا
از حفاظت
ساختن رو اين از ;بپردازد نمازجماعت و
يوميه نمازهاي
پيش از قبل اما.است كرده پيدا
ضرورت مسجد خادم حجره
محل همان اهالي از مسجد
خادمان يا خادم ضرورت ، اين آمدن
رضاي كسب
براي و داشتهاند خانه روستا ميان در كه بوده
مسجد خدمتگزاري به خود ، روزمره كارهاي انجام ضمن
خداوند ،
.نمودهاند مبادرت نيز
و نمازخانه اساسا
را عبداللهي مساجد اصلي عناصر مجموعه
و جنبي عناصر
اما ميدهند ، تشكيل آبدستخانه و آبريزگاه
اين.است شده افزوده مساجد ساختار به تدريج به
تكميلي
:از عبارتند تكميلي و جنبي عناصر مجموعه
سنگي سكوي و حوض و حياط به مشرف سنگفرش ، مسجد
، ايوان (1
پايه و سرستون بدون غالبا چوبي ،
ستونهاي و طاق با نماز ،
.ستون
و خام خشت
جنس از قطور ديوارهاي با:مسجد حياط (2
مشروب
جاري آب با كه حوضي داراي غالبا گلاندود ،
پيرامون سنگهاي لاشه جنس از و سنگي حوض ،
كف.ميگردد
سنگهاي و سنگي فواره با متاخر مساجد
در يا و مسجد
سكوي حوض ، كنار در حوض ،
كنارههاي و كف در شده تراشيده
است مشجر غالبا
مسجد حياط.است گرديده تعبيه نماز سنگي
سوخت
تامين براي است هيزم نگهداري محل آن گرداگرد و
سطح از بلندتر غالبا مسجد شبستان سطح.مسجد زمستاني
و حياط به سنگي پله چندين توسط به و شده
ساخته مسجد حياط
راه حياط به مزبور مساجد كه
صورتي در.دارد راه مسجد حوض
از عبور طريق از
مسجد آبريزگاه به دسترسي باشند ، داشته
.است
امكانپذير مسجد حياط
مسجد آبريزگاه -8
چند
صورت به غالبا مساجد گونه اين آبريزگاه ساختمان
كوتاه ديوار با ;يكديگرند مجاور كه حاجت قضاي جهت
چشمه
غالبا ;-ايستاده مرد يك شانههاي تا -چشمهها
حدفاصل
يك كه طوري به -مانع كوتاه ديوار با
و ورودي درب بدون
.است شده ساخته -نشود ديده
آن پشت در نشسته حال در مرد
به واحد كانالي
در و ميشود تامين روستا چشمه از مسجد آب
از
چشمهاي هر مدخل در است ، جاري مسجد آبريزگاه سوي
در مستقيم طور به كه ميشود جمع حوضچهاي در
آبريزگاه ،
باشد ، حياط فاقد مسجد كه صورتي
در.ميگيرد قرار دسترس
تحتاني طبقه در يا و مسجد
پشت در غالبا آن آبريزگاه
تعبيه آن در هوا
تهويه براي منافذي و شده واقع مسجد مدخل
.است
گرديده
با مساجد اين ارتباط و عبداللهي مساجد
معماري سادگي *
آنها پيرامون محيط
پايگاههاي و
عبادتگاهها نخستين كه عبداللهي مساجد مجموعه
در
غالبا است ، كردستان در اسلامي معارف و فرهنگ ترويج
در عموما و شده ساخته روستاها نقاط پاكترين و
زيباترين
تپهاي بر مساجد محل گاهياست گرديده
واقع روستا قلب
و محراب و گرفته جاي روستا
خانههاي سطح از بلندتر
پيرامون طبيعت چشماندازهاي
بر است مشرف مسجد شبستان
.روستا
محيطي شرط
هيچ به مشروط مزبور مساجد ساختن آغاز ، در
پرستش
و نماز اقامه مساجد ، بناي اساسي هدف تنها و نبوده
و اسلامي آموزههاي تعليم و روح تزكيه و خداوند
اين از هم ;است بوده مسلمانان جامعه مشكلات از
گرهگشايي
سلاطين دبدبه و شكوه عصر ، آن اسلامي
جامعه در كه روست
به مسلمانان و باخت رنگ
سلف حكام و امرا و جور
گرايش ايمان استحكام و
اعتلا و دروني صفاي و سادهزيستي
از غالبا اسلام
صدر مساجد تحليل ، اين بنابر.كردند پيدا
هنرمندانه
و اماظريف بيپيرايه ، و ساده معماري سبك
در
اسلام اقتدارات گسترش با بعدها.است بوده برخوردار
به عباسي و اموي حكام و خلفا نزديك ، و دور
سرزمينهاي
پيچيدهتر و پيراستن به مسيحيت جهان
كليساهاي از تقليد
و كاخها و نمودند پيدا گرايش
مساجد معماري سبك نمودن
مساجدي مجموعه بالطبع و
گرائيد تجمل به حاكمان سرسراهاي
رفيع بسيار است
شده ساخته دوره اين در آنان دستور به كه
هنر
گونه ، بديناست نگار و پرنقش و باشكوهومزين و
حمايت حكومتي دستگاههاي مالي پشتوانه با مساجد
معماري
ساختن به سو هر از هنرمندان و بنايان و
معماران و گرديد
روند اين سان ، بدين.آوردند
روي مساجد تزئين و پرداختن و
كه انجاميد (مساجد
رسمي معماري)نوعي آمدن پديد به
و آفريقايي
كشورهاي در را آن نمونههاي باشكوهترين
.يافت
ميتوان آسيايي
تزئينات از بهرهگيري و معماري شدن
پيچيدهتر روند البته
اساسا را اسلامي ابنيه در
گوناگون نقشونگارهاي و
نمود ، منسوب كليساها بناي
سبك از صرف تقليد به نميتوان
.روند اين سرآغاز
به ميگردد باز بيشتر تحليل اين بلكه
معماري
شكلگيري بعد ، سدههاي طول در و تدريج به اما
و مسلمانان ايمان تجليات مرهون بيشتر مساجد ،
اسلامي
مسلمان هنرمندان مذهبي و پاك مكنونات و
احساسات فوران
و خطاطان و بنايان و معماران
هنرنماييهاي و بوده
سايرين ، و منبتكاران و
نازككاران و گچكاران و كاشيكاران
عنوان به خدا
خانه قداست حفظ به علاقه و خدا به عشق از
امر اين چند هر.است يافته يگانه ، نشات معبود
پرستش محل
قبيل از -حكام دنيايي اغراض با
ميتواند معنوي و دروني
آنها خدمتگزاري احساس با
يا و -ايشان اقتدارات القاي
امر ، اين به
تظاهرايشان حتي يا و اسلام دين به نسبت
.باشد
بوده عجين و همزمان
كردستان عبداللهي مساجد گذشته
و حال *
به شمسي سال 1359 از -نگارنده ميداني
پژوهشهاي اين بنابر
شرف در كردستان عبداللهي مساجد
اكثر ساختمان -بعد
در يا خورده ترك غالبا
ديوارها.است انهدام و فروريختگي
عدم براثر سقف
چوبي تيركهاي و تيرها.است ريختن فرو حال
فرسايش
براثر و شده فرسوده و پوسيده اكثرا مستمر مراقبت
پايه و سرستونها.است ريزش شرف در يا شكسته
باران ،
.دارد قرار سرقت معرض در يا پوسيدگي خطر
در ستونها
حفاظت و مراقبت و نظارت تحت ظاهر به
اگرچه مساجد اين
اقدام هيچگونه عمل در اما است ،
كشور فرهنگي ميراث سازمان
در عملا و نيامده
عمل به آن مرمت و ترميم جهت در جدي
.است
شده فراموش و متروك كاملا بنا موارد ، از برخي
فريضه بودن داير علت به ابنيه اينگونه از برخي
البته
و است برخوردار مردمي حمايتهاي از همچنان آن
، در نماز
كه است قرن چهارده به قريب كه
است آن مدعي اين شاهد
روستاهاي مساجد نمونه ،
براي.ميباشد استوار و پابرجا
را پاوه عبداللهي
مساجد نيز و (پيرمقداد) و (نگل)
مسجد مثلا
اما.نمود محسوب دسته اين از ميتوان
انهدام شرف
در و متروكه كاملا (موژژ) روستاي عبداللهي
هنوز
مساجد اينگونه كه مواردي در البته است ، كامل
ميراث سازمان حمايت و حفاظت و نظارت است ، آباد
و پابرجا
به رسد چه تا ;ميكند طلب جدي طور به
را فرهنگي
و حمايتها از كه عبداللهي مسجد متروكه
نمونههاي
و مرمت و ترميم لذا و نيست برخوردار
نيز مردم مراقبتهاي
.ميرسد نظر به عاجل ضرورتي
آنها بازسازي
كهن از كه كردستان عبداللهي مساجد
مجموعه خلاصه ، طور به
اسلام صدر مساجد معماري
نمونههاي سادهترين و ترين
است كامل تخريب و
ويراني شرف در اينك هم ميرود ، بهشمار
.است
شده سپرده فراموشي بوته به كه مدتهاست و
متصديان نگاه نوع با مساجد ، اينگونه آينده از
سخن اما
.است مرتبط كشور فرهنگي ميراث مرمت و
ترميم و حفاظت امر
پايبندي با كاملا قديمي ،
ابنيه اين ماندگاري افقهاي نيز
ميراث حفظ به
علاقهمند هنري و فرهنگي سازمانهاي و مردم
پشتكار
و مجاهدت و اهتمام و است پيوند در ايران اسلامي
ديگر بهميطلبد را ذيربط آموزشي و پژوهشي
سازمانهاي
كه است تلاشي گرو در قديمي ابنيه
گونه اين آينده بيان ،
اسلامي معماري رشتههاي
استادان و دانشجويان و پژوهشگران
راه اين در
مسلمان ، ملل و اقوام ماندگار ميراث حاميان و
بزرگواران اين اينكه به دارد بستگي نيز و
ميدارند مبذول
و مساجد اسلامي معماري تكامل و
تحول سير به اندازه چه تا
اسلام صدر مساجد
سادهتر و كهنتر نمونههاي شناخت
به حال ، هر
دردارند توجه مهم اين به و علاقهمندند
تحول
سير مطالعه براي لااقل نگارنده ، حقير اين باور
اوليه و كهنتر نمونههاي به پرداختن اسلامي ،
معماري
است امري ايران ، كردستان نمونههاي جمله
از مساجد ،
.اجتنابناپذير
مساجد گونه اين مطالعه
از كه يافتههايي مجموعه ميان از
عنوان به
ميتوان را بخشي ميگردد ، ما عايد كهن
مساجد
معماري آينده افقهاي زمينه در راهبردي يافتههايي
مواردي يافتهها ، مجموعه اين ميان ازنمود تلقي
اسلامي
:است تامل قابل چند
ستونها خراطي
سقفكوبي ، فنآوري از الگوبرداري ضرورت -1
و
عبداللهي مساجد كتيبههاي حجاري و سرستونها و
.مساجد
آينده معماري در دستاوردها اين از بهرهگيري
مساجد
معماري در هنري ظرافتهاي و سادگي رعايت ضرورت -2
به توجه با بنا ، استحكام به دادن اهميت عين
در آينده
پيرامون طبيعت از تاثيرپذيري با نيز و
بومي و محلي فرهنگ
.مسجد
عرف و سنن و
پيشينيان تجربيات و فنآوري رعايت ضرورت -3
مردم كه گونهاي به.مساجد معماري شيوه در
منطقه هر
پيدا الفت و انس آن معنوي فضاي و
مسجد با محل ، نمازگزار
از برگرفته -مسجد نامانوس
معماري عظمت و شكوه و كنند
.نسازد مرعوب را آنان
-نقاط ديگر معماري تحميلي شيوههاي
سخن فرجام و
نتيجهگيري و نگارنده پيشنهادهاي *
محل به كردستان
استان مركز از ارتباطي راههاي ايجاد (1
بازسازي
و ترميم امر در تسهيل منظور به عبداللهي ، مساجد
گونه اين از عموم بازديد فرصتهاي ايجاد جهت به
نيز و بنا
امروزي ، مسلمانان براي خصوصا كه
مذهبي كهن ابنيه و آثار
در اسلام صدر مسلمانان
جانبازيهاي و فداكاريها يادآور
.است اسلام ابدي و
جهاني آيين تحكيم و اشاعه راه
مساجد انهدام و
تخريب مستمر روند از عاجل پيشگيري (2
و مرمت
امر به جدي توجه ضرورت و كردستان عبداللهي
.ارزشمند مجموعه اين بازسازي
همان با مطابق
عبداللهي مساجد بازسازي و ترميم ضرورت (3
عناصر
و مصالح همان از استفاده با و معماري كهن شيوه
امر و شود حفظ آن صفاي و سادگي كه طوري به
بنا ، اصلي
همچنان آن پيرامون فرهنگ و محيط با
بنا تطابق خطير
.يابد استمرار
با مسجد ساختمان
سازگاري و همگوني و همرنگي زمينه (4
در كه
است شايسته نيز.گردد حفظ آن پيرامون طبيعت و محيط
پساب دفع زمينه در ويژه به مساجد ، جديد
ساختمانهاي ايجاد
گرفته نظر در زيست محيط سلامت و
حفظ آنها آبريزگاههاي
از مسجد دروني محيط صفاي به
توجه زمينه ، اين در.شود
و حوضها تعبيه و
باغچهها احداث و درختان غرس طريق
بسيار است
امري نمازگزاران آرامش تامين جهت آبنماها
.مجرب و
موكد ضروري ، جدي ، ظريف ،
نتيجهگيري
داشت ،
دور نظر از نبايد همواره كه را آنچه حال ، هر به
ضرورت بر مبني است اسلام دين اساسي و اصلي
پيام همانا
حفظ و روان و روح اعتلاي و درون ،
تزكيه به انسان توجه
استغراق و فخرفروشي و
تجملگرايي از پرهيز و الهي تقواي
ايوان نقش به
مسجد ارزش بيان ، ديگر به.زندگي ظواهر در
و بنا
سبك و است آن پروري انسان فرايند به بلكه نيست ،
آن
و جذاب تاجايي لعاب و رنگ و نگار و نقش
و معماري شيوه
ويران بست پاي از مسجد كه بود
خواهد شگفتانگيز و روحبخش
نتيجهگيري مقام در آنچه
ارتباط ، اين در لذا.نباشد
آن مشابه مساجد ديگر
يا و كردستان عبداللهي مساجد درباره
استحكام ويژگي
به توجه ضرورت همانا نمود ، اظهار ميتوان
.آنهاست
بيپيرايگي و سادگي عين در و مساجد زيبايي و
آينده ، مساجد معماري شيوه و سبك كه آن سخن
فرجام و
عنصر هر از بيش كه شود طراحي گونهاي
به است شايسته
به ;شود داده اولويت مسجد صفاي
و سادگي عنصر به ديگري ،
را مصلي معنوي شكوه
مسجد ، ساختمان ظاهري شكوه كه طوري
هر براي
واقعي معنويت زيرا.ندهد قرار تاثير تحت
هم آن
كه ميگردد حاصل دروني مكاشفه يك طي نمازگزاري
.امر ظواهر به نه و است عبادت عمل نفس به
توجه
كردستاني سوران
:ماخذ و منابع
.باباني
رستم بن عبدالقادر:الاكراد سير -1
.كردستاني
وقايعنگار علياكبر ميرزا:ناصريه حديقه -2
.فخرالكتاب شكرالله ميرزا:ناصري تحفه -3
.كردستاني مردوخ محمد شيخ:مردوخ تاريخ -4
:سنندج شهرستان متبركه اماكن و زيارتگاهها فرهنگ
-5
.شمسي شهريورماه 1371 كردستاني ، سوران دکتر
|
.gif){kind=small}
.gif){kind=small}
.gif){kind=small}
